كارگاه فكر

یک تحول چشمگیر در مباحث آینده پژوهی با ابداع روش دلفی در موسسه R&D به‌وقوع پیوست. متخصصان و کارشناسان این موسسه تحقیقاتی ، روش دلفی را به منظور ترویج یک مناظره صحیح و مستقل از شخصیت افراد طراحی نمودند. این روش به منظور برطرف نمودن مشکلات موجود در جلسات بحث گروهی و جهت برقراری یک تعامل صحیح بین نظرات واقعی افراد ابداع گردید. روش دلفی به‌دنبال جمع‌آوری نظرات کارشناسان و متخصصان از طریق ارسال پرسشنامه می‌باشد به‌گونه‌ای که این پرسشنامه در دفعات مختلف ارسال و جمع‌آوری می‌گردد. این روش به منظور نمایاندن همگرایی یا واگرایی نظرات و عقاید کارشناسان در خصوص موضوعات مختلف به‌کار می‌رود. در این روش ، پرسشنامه وسیله‌ای است جهت ارتباط برقرار نمودن بین صاحبنظران و تاثیرگذاشتن آنها بر یکدیگر.

عنوان دلفی برگرفته از نام معبدی معروف در شهر دلف یونان باستان است که درآن معبد، کاهنان یونانی مردم شهر را از وقایع وحوادث آینده مطلع می ساختند، امری که هم اکنون متخصصان مطالعه آینده انجام می‌دهند. این روش توسط اولاف هلمر ، نیکلاس ریسچر و نورمن دالکی در موسسه R&D ابداع شد.

روش دلفی از طریق جمع‌آوری نظرات کارشناسان و متخصصان و با استفاده از پرسشنامه و ارسال چند مرتبه‌ای آن انجام می‌پذیرد. ایده اصلی در طراحی فرآیند روش دلفی این است که پاسخ‌دهندگان بتوانند بدون آنکه تحت تاثیر افراد معتبر و مشهور و افرادی که قدرت سخنوری خوبی در جلسات دارند قرار بگیرند، دیدگاه‌هایشان را بیان کنند. در این روش ، با حذف تاثیر توان سخنوری افراد ، همه نظرات و عقاید جمع‌آوری و پس از تحلیل به اعضای پرسش شونده برگردانده می‌شود. بدین ترتیب ، گمنامی و بازخورد نظرات دو عنصر ضروری در روش دلفی می‌باشند. یکی از مزاياي این روش این است که کارشناسان و متخصصان زمانی که به‌واسطه دلایلی قانع کننده به اشتباه بودن نظر خود پی بردند، بدون از دست دادن اعتبار و وجهه‌شان می‌توانند در نظرات خود تجدید‌نظر نمایند.

تاریخچه :

گسترش روش دلفی بدنبال رواج فعالیت های مرتبط با پیش بینی آیندهٔ فناوری ها که از سال 1944 میلادی آغاز شد ، صورت گرفت. در این تاریخ و بنا به سفارش نیروی دریایی ایالات متحده امریکا ، پروژه ای بنام R&D (بر گرفته از عبارت Research and Development) در شرکت هواپیما سازی دوگلاس و با هدف پیش بینی فناوری های آینده با کاربرد نظامی تعریف شد. این پروژه به مطالعه در زمینه سلاح های بین قاره ای فراسطحی پرداخت. در سال 1959 میلادی هلمر (Helmer) و رشر (Rescher) ، دو تن از محققان پروژهٔ R&D طی مقاله ای تحت عنوان « نظریه فلسفی دانش در علوم نادقیق » ، این ایده را مطرح کردند که در زمینهٔ هایی از علم که در آن هنوز قوانین علمی توسعه نیافته است ، اتکاء به آراء خبرگان مجاز می باشد. حال مساله این است که چگونه آرای این خبرگان مورد استفاده قرار گیرد و خصوصا چگونه با ترکیب نظرات یک تعداد از خبرگان ، بیانیه ای سودمند تدوین شود. از دیدگاه روش دلفی ، قضاوت های انسانی بمثابه ورودی هایی مشروع و سودمند برای انجام پیش بینی ها می باشند. بعضا خبرگان و متخصصان منفرد می توانند در معرض خطر یکجانبه نگری قرار گیرند ضمن اینکه گروه های خبره نیز می توانند تحت تأثیر تمایلات رهبر گروه ، از تجدید نظر بر روی ایده های قبلی اکراه داشته باشند. به منظور غلبه بر چنین نارسایی هایی ، روش دلفی با مبانی نظری و دستورالعمل های روش مند در طول دهه های پنجاه و شصت میلادی در موسسهٔ R&D توسعه یافت. عبارت دلفی کنایه از مکانی مقدس در یونان باستان است که در آنجا با واسطه گری پیشگویان بلند پایه ، پیش بینی ها و سخنان خدایان یونانی اعلام می شده است. بنظر می رسد استفاده این نام مورد تایید بنیان گذاران این روش یعنی هلمر (Helmer) و دالکی (Dalkey) نبوده است. بنا بر اظهارات دالکی در سال 1968، کلمه دلفی به نوعی القاء کننده وابستگی روش آنان به غیبگویی بوده و جنبه ای اسرار آمیز دارد. حال آنکه آنچه توسط این دو ارایه شده است ، روشی است برای بهبود دادن به پیش بینی ها به کمک استفاده کامل از اطلاعات ناکافی که در اختیار میباشد.

تعریف :

اساس و پايه روش یا تکنيک دلفی بر اين است که نظر متخصصان هر حوزه علمی در مورد پيش بينی آينده برترین نظراست. بنابراين برخلاف روشهای تحقيق پيمايشی ، اعتبار روش دلفی نه به تعداد شرکت کنندگان در تحقيق که به اعتبار علمی متخصصان شرکت کننده در پژوهش بستگی دارد. شرکت کنندگان در تحقيق دلفی از ۵ تا ۲۰ نفر را شامل می‌شوند. حداقل تعداد شرکت کنندگان بستگی به چگونگی طراحی روش تحقیق دارد.

در این روش هیات هایی از متخصصان تشکیل می شود که تعامل بین اعضاء ، توسط رییس یا ناظر هیات انجام می شود.

ارتباطات داخلی شرکت کنندگان بصورت ناشناس بوده و نظرات ، پیش بینی ها و تمایلات به ارایه دهندگان آنها منتسب نمی شود. انتشار این اطلاعات بدون اعلام هویت ارائه دهندگان صورت می گیرد.

عناصر اصلی :

ساختار سازی جریان اطلاعات

ارائهٔ باز خورد به شرکت کنندگان

عدم افشای هویت شرکت کنندگان


عليرغم تفاوتهای قابل توجهی که در کاربرد تکنيک دلفی وجود دارد ، معمولاً تحقيق دلفی با يک پرسشنامه که توسط يک تيم کوچک طراحی شده و به گروه بزرگتری از متخصصان فرستاده می‌شود آغاز می‌شود. پرسشنامه ها به طریقی تنظیم می شوند که این امکان به وجود آید تا مخاطبین ضمن استنباط کردن و فهمیدن مساله مطرح شده ، واکنش های فردی خود را بروز دهند. وقتی پرسشنامه ها برگشت ، طیف پاسخها و دلايلی که متخصصان برای پاسخهايشان بيان کرده‌اند مورد بررسی قرار گرفته و خلاصه نويسی می شوند. در این مرحله مواردی که مرتبط با اهداف زمینه تحقیق نباشد حذف و از این طریق از مسایل منفی رایج در تعاملات داخل گروهی اجتناب می‌شود. پس از آن ، گزارش خلاصه برای متخصصان فرستاده می‌شود. متخصصان اجازه دارند که پاسخهايشان را بر اساس نتايج تغيير دهند و اين نتايج دور دوم مجدداً مورد ارزيابی محققان قرار ميگيرد.

بدین طریق در طول زمان و با پیشرفت کار ، دیدگاه های مخاطبین با موضوع مطروحه تطابق خواهد یافت. اين فرايند ادامه می‌‌يابد تا اينکه اجماعی در مورد نظرات حاصل شود يا مشخص شود که متخصصان به توافق نرسيده اند.

مهم ترین نکته در روش دلفی ، غلبه بر نکات منفی موجود در کمیته های متعارف است. طبق نظر فاولز(Fowles, 1978) ، عدم افشای هویت ، بازخوردکنترل شده و پاسخ های مبتنی بر آمار مهم‌ترین مشخصه های دلفی هستند.

دلفی يک روش آماری سفت و سخت برای پيش بينی آينده نيست. فقدان نمونه گيری ، نامشخص بودن وقايع آينده و عدم فرايندهای واضح تعريف شده برای انجام دادن مطالعات دلفی ، تنها چند مورد از مواردی هستند که دلفی را از روشهای علمی کنترل شده متمايز می‌کند. اما مطالعه دلفی مخصوصا برای مسائلی باارزش است که نيازی به تکنيکهای تحليلی دقيق ندارند : مثلاً زمانی که داده ها ناکافی يا فاقد قطعيت هستند ، يا وقتی نمونه‌های واقعی موجود نيست و يا وقتی که جمع کردن افراد و بحث کردن در مورد مساله‌ای مشکل است. از آنجا که تکنيک دلفی بر ناشناس بودن ، بازخوردهای کنترل شده و پاسخ گروهی آماری تکيه دارد و بنابراين از نفوذ افراد برجسته در گروهای بحث يا فشار گروه برای همنوايی اجتناب می‌کند ، با استفاده از اين تکنيک اجماعی معتبر از متخصصان می‌تواند بدست آيد.

مراحل انجام روش دلفی :

فاول (Fawle 1978) مراحل زیر را پیشنهاد کرده است :

1- تشکیل تیم اجرا و نظارت بر انجام دلفی

2- انتخاب یک یا چند هیات جهت شرکت در فعالیت ها. اعضاء این هیات ها معمولاً متخصصان و خبرگان حوزهٔ تحقیق هستند.

3- راه اندازی فعالیتهای تنظیم پرسش نامه برای دور اول

4- بررسی پرسش نامه از نظر نوشتاری (رفع ابهامات استنباطی و...)

5- ارسال اولین پرسش نامه به اعضاء هیات ها

6- تجزیه و تحلیل پاسخ های رسیده در دور اول

7- آماده کردن پرسش نامهٔ دور دوم (با بازنگری های مورد نیاز)

8- ارسال پرسش نامه دور دوم برای اعضاء هیات ها

9- تجزیه و تحلیل پاسخ های رسیده در دور دوم (مراحل ۷ الی ۹ تاحصول پایداری در پاسخ های در یافتی ادامه می یابد)

10- آماده سازی گزارش توسط تیم تحلیلگر

مهم ترین نکته در این فرایند ، درک هدف های بکارگیری روش دلفی از طرف شرکت کنندگان است. در صورت عدم درک صحیح ، با پاسخ هایی نا مرتبط از سوی شرکت کنندگان مواجه خواهیم بود. پاسخ دهندگان باید از معلومات کافی در حوزه مربوطه برخوردار بوده و با ادبیات موضوعی مقوله مورد بحث آشنایی داشته باشند. ولی در عین حال شاید لزوماً به تخصص بسیار بالا در زمینه مورد نظر نیازی نباشد.

همانگونه که در بخش قبل گفته شد ، حداقل تعداد اعضاء هیات ها برای حصول به نتیجه قابل اتکاء بستگی به طراحی تحقیق دارد. بنا بر نظر برکهوف (Berkhoff, 1975) در شرایط آرمانی حتی گروه های چهار نفره هم می توانند عملکرد مناسبی داشته باشند.

موارد استفاده روش دلفی :

- پیش بینی یک موضوع تک بعدی مشخص در آینده

- به وجود آوردن اجماع

- جلوگیری از غلبه یافتن تفکر گروه گرایانه (Group Think) و سکوت گرایی اقلیت (Spiral of Silence)

- ایجاد ایده های خلاقانه

فواید و نقاط قوت روش دلفی :

- ایجاد سریع وفاق

- عدم محدودیت جغرافیایی برای شرکت کنندگان

- قابلیت پوشش دادن طیفی وسیع از کارشناسان

- جلوگیری از غلبهٔ تفکر گروه گرایانه (Group Think)

- قدرت پیش بینی موضوعات تک بعدی پیچیده

خروجی های روش دلفی :

خروجی های روش دلفی چیزی جز یک نظریه نیست. این نظریه به همان اندازه از اعتبار برخوردار است که نظرات افراد شرکت کننده معتبر می باشد. دیدگاه ها و نظرات شرکت کنندگان بر اساس روابط آماری و نه بر اساس اراء اکثریت و اقلیت خلاصه می شود.

محدودیت های روش دلفی :

روش دلفی در معرض انتقاداتی نیز می باشد. بیشترین انتقادات از طرف ساکمن(Sackman 1974) صورت گرفته که طی آن این روش غیر علمی تلقی شده است و آرمسترانگ (Armstrong T 1978) نسبت به دقت این روش تردید دارد.

مارتینو (MartinoT 1978) و برخی دیگر ، دغدغه های روش دلفی را بشرح زیر رده بندی کرده اند :

- تنزل آینده : از نظر مخاطبین پرسش نامه ها ، آینده (و گذشته) به اهمیت آنچه در حال می گذرد نمی باشند ، بنابراین ممکن است تمایل به کم اهمیت دانستن وقایع آتی در آنان وجود داشته باشد.

- انگیزه های ساده نگری : متخصصان تمایل دارند تا نسبت به وقایع آینده بصورتی مجرد و جدا از سایر تحولات بنگرند. تجسم تصویری جامع و در بر گیرنده (Holistic) از وقایع آینده که در آن تغییرات تأثیر همه جانبه ای دارند ، کار ساده ای نیست. در این شرایط اهمیت ندادن به تأثیر متقابل رویداد هایی که در آینده می توانند به وقوع بپیوندند محتمل است. در این موارد تجزیه و تحلیل آثار متقابل (Cross Impact) میتواند مفید باشد.

- تخصص های گمراه کننده : اصولاً ممکن است بعضی از صاحبان تخصص ، پیش بینی کنندگانی قوی نباشند. یک کارشناس با تمایل به مراجعه به تخصص های شخصی ، ممکن است پیش بینی های خود را در چارچوب قالب هایی خاص انجام دهد که شاید بهترین پیش بینی ها نباشند.

- بی نظمی در اجرا : مسیر های مختلفی (نظیردست کم گرفتن دشواری های رایج و ساده انگاری در بکار گیری این روش) وجود دارند که می توانند کار را به انحراف بکشانند و شرکت کنندگان را از بذل توجه کافی باز دارند.

- انحراف قالب ها : قالب بندی پرسش نامه می تواند برای برخی از شرکت کنندگان مناسب نباشد.

- دستکاری در نتایج : پاسخ ها می توانند با امید به اینکه در دور بعدی منجر به تمایل به سمتی خاص شوند ، توسط مجریان دستکاری شوند.

- عدم سازگاری با پدیدهٔ پارادایم شیفت

- وابستگی میزان موفقیت این روش به سطح کیفی اعضاء و شرکت کنندگان

- تحمیل پیش فرض ها و یا نظرات شخصی نظارت کنندگان

- در نظر نگرفتن نکات مورد اختلاف در پاسخ های دریافتی و عدم انجام بررسی کافی بر روی این موضوع

در چه شرایطی بکارگیری روش دلفی مناسب تر است ؟

- اگر استفاده از آراء «افرادی با بینش و تجربه زیاد» در مقایسه با «رویکرد های نظری و یا برون یابی روند ها (Trend Extrapolations)» برای پیش بینی آینده از قدرت بیشتری برخوردار باشد

- اگر موضوع ، پیچیده باشد.

- اگر کارشناسان و خبرگان شرکت کننده ، از سابقه کافی برای ارتباط گیری موثر برخوردار نباشند.

- اگر سوابق و تجربیات مورد نیاز تحقیق ، طیف گسترده ای ازسوابق و تجربیات را در بر بگیرد.

- اگر تبادل نظر از طریق برگزاری جلسات و گردهمایی ها ممکن نباشد.

- اگر ناسازگاری میان افراد بسیار زیاد بوده و یا شرایط سیاسی مطلوبی وجود نداشته باشد.




به هر حال قبل از تصمیم گیری در مورد انتخاب روش دلفی باید به چند سوال پاسخ داده شود :

- چه نوع فرایند ارتباط گروهی برای بررسی مساله پیش رو مورد نظر است؟

- حائزین تخصص در زمینه مورد تحقیق چه کسانی هستند؟

- چه تکنیک های دیگری برای انجام مطالعه وجود دارند و نتایج مورد انتظار درصورت استفاده از آن تکنیک ها چیست؟